آشنایی به هنر قلمزنی – هنری از جنس فلز در دل تاریخ

قلمزنی یکی از زیباترین و قدیمی‌ترین هنرهای دستی ایران است که همچون نغمه‌ای از دل تاریخ ایران به گوش می‌رسد. این هنر که با دستان خلاق و توانای هنرمندان و ابزارهایی چون چکش و قلم خلق می‌شود، جلوه‌ای اصیل از فرهنگ و تمدن غنی ایرانی را به نمایش می‌گذارد. 

قلمزنی هنری است  که در آن هنرمند با ضربات دقیق و حساب‌شده بر روی فلزاتی چون مس، طلا و نقره، نقوشی زیبا و پیچیده را پدید می‌آورد. این نقوش که اغلب از اساطیر و داستان‌های کهن ایرانی الهام گرفته‌اند، هر یک داستانی را روایت می‌کند و بیننده را به سفری در زمان دعوت می‌کنند.

قلمزنی نه تنها هنری چشم‌نواز است، بلکه نمادی از صبر، دقت و خلاقیت هنرمندان ایرانی نیز به شمار می‌رود. هر ضربه‌ای که بر روی فلز زده می‌شود، نشان از عشق و علاقه‌ای است که هنرمند به کار خود دارد. این هنر از دوران باستان تا به امروز همچنان پویا و زنده باقی مانده است؛ در هر قطعه قلمزنی، می‌توان ردپای تاریخ و فرهنگ ایران را مشاهده کرد.

در این مطلب از فروشگاه جویا از منظر دیگری به این هنر می‌پردازیم و با آن بیشتر خواهیم شد.

تعریف قلمزنی

قلمزنی از هنرهای دستی سنتی ایرانی است که در آن هنرمند با استفاده از قلم و چکش، نقوش و طرح‌های متفاوت و زیبا را بر روی فلزاتی چون برنج، طلا، نقره و مس ایجاد می‌کند. در این هنر برای خلق طرح‌های زیبا، ضربات دقیق و حساب‌شده بر روی سطح فلز ایجاد می‌شود.

پیش از حک کردن طرح‌ها، نخست داخل یا زیر ظرف موردنظر را از مخلوط قیر و گچ پر می‌کنند تا هم صدای کمتری به گوش برسد و هم ظرف سوراخ نشود و آسیب نبیند.

تاریخچه قلمزنی

اطلاعات دقیقی از پیشینه این هنر در دست نیست و در ایران تاریخ مشخصی ندارد؛ اما به استناد مدارک و شواهدی که وجود دارد می‌توان گفت که اولین فلزی که بر روی آن قلمزنی ایجاد شد، مس بوده است. در هزاره اول پیش از میلاد نیز فلزکاری و قلمزنی در ایران رونق و اعتبار ویژه‌ای داشته و آثار باارزشی از آن دوران به جا مانده است.

آثار قلمزنی فاخری از دوره‌های مختلف تاریخی ایران از جمله دوران هخامنشیان، ساسانیان و دوره اسلامی به دست آمده است و همین موضوع نشان دهنده تداوم و پویایی این هنر در طول تاریخ است.

در دوران ساسانیان، هنر قلمزنی به شکوفایی ویژه‌ای رسید و آثار برجسته‌ای از این دوران به جا ماند.

انواع سبک‌های قلمزنی

سه سبک قمزنی در ایران وجود دارد: سبک شیراز، تبریز و اصفهان. در سبک شیراز کار به دو صورت ریزه قلم و برجسته صورت می‌گیرد. در سبک تبریز از فشار مچ دست و در سبک اصفهان از ضربات چکش بیشتر استفاده می‌شود. در ادامه چند سبک معروف را که امروزه نیز انجام می‌شود بررسی می‌کنیم.

برجسته‌کاری

این سبک در سه مرحله انجام می‌شود که مراحل به شکل زیر هستند:

مرحله اول: در مرحله اول پشت بوم فلزی را قیر می‌ریزند و سپس طرح مورد نظر را تثبیت می‌کنند.

مرحله دوم: پس از اینکه طرح تثبیت شد، قیر را از پشت بوم جدا کرده و سپس ذوب می‌کنند. قیر ذوب شده را روی کار می‌ریزند و از پشت بوم فلزی که طرح مشخص است، طرح را پایین می‌برند تا از طرف اصلی برجسته شود.

مرحله سوم: در مرحله آخر قیر را جدا کرده و دوباره ذوب می‌کنند و پشت بوم فلزی می‌ریزند. در این مرحله طرح اصلی برجسته شده است و زمینه را با قلم‌های بدون آج صاف می‌کنند و روسازی انجام می‌شود.

نیمه برجسته‌کاری

در این سبک که منبت نیز نامیده می‌شود، طرح‌ها به صورت نیمه برجسته روی فلز حک می‌شوند. همچنین به جای استفاده از قلم‌های برجسته‌کاری از قلم‌های معمولی استفاده می‌شود.

ریزه‌کاری

این سبک به ریزه قلم و زمینه پر نیز معروف است. در ریزه‌کاری سطح اشیاء یا بوم فلزی را با استفاده از نقوش و طرح‌های ریز و ظریف قلمزنی می‌کنند. همچنین با ایجاد بافت در زمینه بوم، طرح اصلی را آشکار می‌کنند و سپس زمینه طرح را جدا می‌کنند.

حکاکی

همانطور که از نامش پیداست، در این سبک طرح‌ها و نقوش بر روی سطح فلز حک می‌شوند. برای ایجاد نقوش دقیق و جزئیات ظریف از این سبک استفاده می‌شود.

مشبک

در این روش به جای ریزه قلم‌زنی و یا برجسته‌سازی زمینه از طریق خواباندن آن، زمینه را از سطح فلز جدا می‌کنند. همچنین در این سبک بخش‌‌هایی از فلز بریده می‌شوند تا طرح‌های مشبک و باز ایجاد شود. برای اسخت اشیاء و زیورآلات بیشتر از این سبک استفاده می‌شود.

نکات لازم در قلمزنی

برای موفقیت در هنر قلمزنی، لازم است به نکاتی که در خروجی بهتر کار کمک می‌کنند، توجه کنیم.

انتخاب فلز مناسب

بهترین گزینه‌ها برای قلمزنی فلزاتی مانند طلا، نقره، مس و برنج هستند. این فلزات نرم هستند و قابلیت چکش‌خواری بالایی دارند و در ایجاد نقوش و طرح‌های زیبا روی آن‌ها می‌توان عملکرد بهتری داشت.

آماده‌سازی سطح فلز

قبل از اینکه کار شروع شود، باید سطح فلز صاف و کاملا تمیز باشد. این کار با استفاده از فرچه سیمی و مواد شوینده مناسب انجام می‌شود تا هرگونه آلودگی از سطح فلز برداشته شود.

تکنیک‌های ضربه صحیح

هر ضربه‌ای که با چکش می‌زنید، باید دقیق و حساب شده باشد. ضربات باید با توجه به نوع قلم و نقشی که قرار است ایجاد شود، زده شود. برای ضربات دقیق، باید تمرین و تجربه زیادی داشت.

طرح ریزی اولیه

قبل از اینکه دست به کار شوید، طرح موردنظر را روی کاغذ بکشید و سپس به سطح فلز منتقل کنید. این کار به تمیز و ظریف بودن خروجی کار کمک زیادی خواهد کرد.

صبر و دقت

قلمزنی از آن دست هنرهایی است که به صبر و دقت بالایی نیاز دارد تا خروجی بی‌نقص خلق شود. هر ضربه‌ای که زده می‌شود باید دقت و توجه بسیاری داشته باشد تا نتیجه نهایی زیبا و بی‌نقص باشد.

سخن پایانی

قلمزنی از ارزشمندترین هنرهای دستی ایران است که ارزش مادی و معنوی زیادی دارد. محصولات قلمزنی گزینه مناسبی برای هدیه دادن هستند و برای کسانی که به صنایع دستی علاقه دارند بسیار مناسب است. با خرید محصولات قلمزنی می‌توانید از این هنر کهن حمایت کنید و قدردان دستان توانمند هنرمندان باشید.